Typische producten en gerechten van Scanno: wat je kunt eten en wat je kunt kopen

Verse pasta, schapenvlees, bergkaas, amandelgebak en gouden sieraden: de tafel en de werkplaatsen van Scanno, post voor post.

ItaliëSmaken van Scanno
gerechten en producten
Smaken van Scanno1 / 2

Pecora al cotturo

Hoofdgerecht

De pecora al cotturo, ook pecora alla callara genoemd, is een van de meest typische eenvoudige gerechten van de Abruzzese bergen: schapenvlees, lang gesudderd met de kruiden die de herders bij de hand hadden, zoals tijm, laurier, rozemarijn en knoflook. De naam herinnert aan het vat, de ketel (de callara, of cotturo), waarin het gaart.

In Scanno eet je zoals je in de bergen leefde: met wat de schapen, het meel en de velden in de hoogte opleverden. Het is geen keuken van uitgebreide gerechten, maar een keuken van eenvoudige handelingen en weinig goede ingrediënten, en juist daarom heeft ze een karakter dat je bij de eerste hap herkent.

Deze pagina is de gids voor alles wat je kunt eten en mee naar huis kunt nemen: met de hand gemaakte pasta, schapen- en lamsvlees, kaas, amandelgebak en de gouden juwelen die het dorp beroemd hebben gemaakt. Bij elk onderdeel vind je hoe het gemaakt wordt, waar het vandaan komt en hoe men het in het dorp vertelt. Lokalen om te eten, openingstijden en prijzen laten we bewust weg: ze veranderen van jaar tot jaar, en een gids die lang moet meegaan kan ze niet achterna lopen.

Om deze tafel te begrijpen, moet je bij de schapen beginnen. In de achttiende en negentiende eeuw was de veeteelt de meest verbreide bezigheid in Scanno en zijn eerste bron van inkomsten: elke herfst verlieten de kudden de bergen om te overwinteren op de warme weiden van de Tavoliere delle Puglie, langs de tratturi, de grote grasstraten van de trekweide, en in de lente keerden ze terug. De wol bracht het geld, melk en vlees dekten de tafel, en van die reizen vind je sporen zelfs in de zoetigheden, zoals je zult zien.

Pasta en peulvruchten: de primi van de bergen

De pasta wordt met de hand gemaakt, met weinig ingrediënten, en gekruid met wat er is: peulvruchten, veldgroenten, ricotta, een beetje vlees.

Voorgerecht

Cazzillitti (chezzellitti) met fuoje

De cazzillitti, of chezzellitti (de naam wisselt van mond tot mond), zijn het gerecht dat meer dan welk ander «Scanno» zegt. Het is een huisgemaakte pasta met heel weinig: meel, kokend water en zout. Het deeg wordt met de handen bewerkt en de stukjes worden gevormd door ze met wijs-, middelvinger en duim te trekken, zodat er kleine groefjes overblijven die later de saus vasthouden.

Ze garen snel, in ongeveer zes minuten, en komen met de fuoje op tafel, de bladgroenten: de recepten spreken van broccolispruiten of broccolibladeren en veldkruiden. Men schudt ze in de pan met knoflook, peperoncino en wat tomaat en maakt ze af met pecorino. Er bestaan verschillende varianten: met varkenskaantjes of met bonen en de orapi, een soort wilde spinazie.

Velen verbinden deze pasta met de Solina-tarwe, een oude soort uit de streek van de Gran Sasso die volgens een aanwijzing sinds de zestiende eeuw in notariële akten is gedocumenteerd. De precieze oorsprong van het gerecht is echter niet zeker, en niemand kan er een datum voor geven.

Voorgerecht

Sagne met bonen, kikkererwten of ricotta

De sagne zijn repen verse, met de hand gemaakte pasta van meel en water, met de hand uitgerold en met het mes in korte repen of ruiten gesneden. In de Abruzzen kiest elke streek zijn eigen peulvrucht: kikkererwten in L'Aquila, bonen in Pescara, en in het bovenste Sangro-dal heeft het gerecht met bonen en aardappelen zelfs een eigen naam, «abbòtta pezzènte».

In Scanno hebben de sagne een datum: 17 januari, de dag van de heilige Antonius Abt, waarop porties met ricotta worden uitgedeeld. Volgens een overlevering gaat het gebruik terug op de hospitaalkleriken van de heilige Antonius Abt, die tussen de veertiende en vijftiende eeuw een klooster in het dorp hadden en het gerecht aan de armen aanboden. Op vrijdag werd de ricotta, die als vette spijs gold, vervangen door bonen en olijfolie. Tegenwoordig worden ze gekruid met bonen, wat spek en gezouten ricotta.

Een bord spaghetti alla chitarra met vleesragù
Spaghetti alla chitarra met ragù
Voorgerecht

Spaghetti alla chitarra

De spaghetti alla chitarra zijn de Abruzzese pasta bij uitstek: eierpasta die je snijdt door het deeg op een houten raam met gespannen staaldraden te drukken, de «chitarra» (gitaar), vandaar de naam. De snede is vierkant en houdt de saus goed vast.

In Scanno komen ze met vleesragù op tafel. Ze zijn geen gerecht alleen van het dorp: je vindt ze in de hele regio, en juist daarom loont het ze hier te proeven, waar de met de hand gemaakte pasta nog een ereplaats heeft.

Voorgerecht

Peulvruchtensoepen

De peulvruchtensoepen zijn de boeren- en herderskeuken in zijn eenvoudigste vorm: zacht gegaarde peulvruchten, een draadje olie, wat pasta of brood. Bonen en kikkererwten zijn dezelfde als in de sagne: het verschil zit in de bereiding, niet in het wezen van een tafel die bestaat uit wat men verbouwde en bewaarde.

Schaap, lam en houtskool

Het vlees is bijna altijd schaap of lam: het dier dat de geschiedenis van het dorp heeft geschreven.

Arrosticini, klaar voor de grill
Arrosticini uit de Abruzzen, klaar voor de grill
Hoofdgerecht

Arrosticini

De arrosticini zijn spiesjes van in blokjes gesneden schapenvlees (de traditie eist hamel), geregen aan dunne houten stokjes: ze worden op houtskool gegaard en alleen met zout en olie gekruid. In het Abruzzese dialect heten ze ook rustelle of arrustelle.

Ze garen op een lang, smal kolenbekken, de fornacella, en worden met de handen gegeten door het vlees van het stokje te schuiven. Ze zijn het meest identiteitsbepalende gerecht van de herders-Abruzzen: in Scanno, waar de schapen eeuwenlang de rijkdom van het dorp waren, konden ze niet ontbreken.

Pecora al cotturo tijdens de bereiding in de ketel
Pecora al cotturo tijdens de bereiding, in de Marsica
Hoofdgerecht

Pecora al cotturo

De pecora al cotturo, ook pecora alla callara genoemd, is een van de meest typische eenvoudige gerechten van de Abruzzese bergen: schapenvlees, lang gesudderd met de kruiden die de herders bij de hand hadden, zoals tijm, laurier, rozemarijn en knoflook. De naam herinnert aan het vat, de ketel (de callara, of cotturo), waarin het gaart.

Het garen is langzaam, vier tot zes uur, en maakt een vlees mals dat het anders niet zou zijn. Het is geen gerecht alleen van Scanno, je vindt het in de hele Abruzzese bergen, maar het vertelt beter dan andere over de herders en hun kudden.

Lam uit de oven met aardappelen
Lam uit de oven met aardappelen
Hoofdgerecht

Lam van de grill of uit de oven

Lam of hamel wordt op houtskool of in de oven met aardappelen gegaard: twee eenvoudige manieren die het vlees zijn smaak laten. In Scanno, waar de veeteelt eeuwenlang de hoofdbron van inkomsten was, komt het uit dezelfde traditie die de kazen en de wol heeft voortgebracht.

Hoofdgerecht

Marro

De marro is een specialiteit voor wie de traditie tot het einde wil proeven: ingewanden van een jong lam, gewikkeld in de darm van hetzelfde dier. Een gerecht van de eenvoudige keuken, waarin men van een dier alles gebruikte.

Het is geen gerecht voor iedereen: als je het nog nooit hebt geproefd, vraag dan hoe het gemaakt is voordat je het bestelt.

Kaas, ricotta en charcuterie

Bijna alle melk is hier schapenmelk, en uit schapenmelk worden pecorino, caciotta en ricotta gemaakt: de draad die veel gerechten bijeenhoudt.

Verse ricotta
Ricotta
Vleeswaren en kazen

Pecorino, caciotta en schapenricotta

De beroemdste kaas van Scanno is de pecorino van schapenmelk, maandenlang gerijpt. Daarnaast zijn er de caciotta van schapenmelk, die ook in pekel wordt bewaard, en de ricotta, waaronder een variant met donkere korst, die «zwartkorstricotta» wordt genoemd.

De ricotta wordt vers gebruikt, bijvoorbeeld op de sagne di Sant'Antonio, of gezouten en geraspt; de pecorino gaat over de cazzillitti. Zo houden kaas en pasta samen.

Vleeswaren en kazen

Bergcharcuterie

De charcuterie is die van de bergen: worsten, platgedrukte salami, bergham, lende en de salamelle di tratturo, die in de naam herinneren aan de wegen van de trekweide. Onder de typische producten van het dorp wordt ook de wilde-zwijnworst genoemd.

Zoetigheden en amandelkoekjes

De zoetigheden van Scanno bestaan uit amandelen, honing, chocolade en weinig andere ingrediënten.

Dessert

Pan dell'orso

Het pan dell'orso is de zoetigheid die Scanno symboliseert: een klein koepeltje van zacht deeg met amandelen, honing en boter, bedekt met een laag pure chocolade. Er is ook een variant met chocoladedruppels in het deeg. Je moet het niet verwarren met de parrozzo uit Pescara: het is een andere zoetigheid, zachter door boter en honing.

De wortels zijn die van de herders: het gaat terug op de panelli, amandel-honingkoekjes die de herders meenamen bij het vertrek naar de trekweide. Een legende vertelt dat een beer een schaapskooi overviel en alleen de panelli opat; het is een verhaal op de grens van de legende, zonder historische bewijzen, maar het verklaart de naam.

De geschiedenis van de moderne zoetigheid is minder bekend. Men schrijft haar toe aan een banketbakkersfamilie van het dorp, die haar oorspronkelijk «Dolce Angela» noemde, naar de naam van de grootmoeder; de naam «pan dell'orso» zou zijn voorgesteld door de dialectdichter Marco Notarmuzi uit Scanno. De aanwijzingen komen niet overeen over data en vaderschap: zie het eerder als een in het dorp verteld verhaal dan als een vaststaand feit.

Dessert

Mostaccioli

De mostaccioli zijn de koekjes van de winterfeesten: ze worden bereid met eenvoudige ingrediënten zoals honing, walnoten en amandelen en traditioneel met Kerstmis en Nieuwjaar gegeten.

De recepten veranderen van huis tot huis en van tekst tot tekst: sommigen beschrijven ze als koekjes van biscuit en amandelen in de vorm van een platgedrukte schijf, sommigen bedekken ze met een glazuur van suiker en pure chocolade, sommigen bereiden ze met gekookte most. Er bestaat niet één versie, en dat moet je weten voordat je ze zoekt.

Dessert

Amaretti

De amaretti behoren tot de typische zoetigheden van het dorp, samen met de mostaccioli en het pan dell'orso: koekjes op amandelbasis, zoals de naam al laat vermoeden.

Dessert

Ferratelle

De ferratelle zijn dunne, knapperige wafels, tussen twee ijzeren platen gebakken, vandaar de naam. Je vindt ze in de hele Abruzzen, en in Scanno horen ze bij de zoetigheden van de traditie.

Wat je uit Scanno mee naar huis neemt

De beste souvenirs zijn de souvenirs die vertellen over de plek: het goud van het dorp, de kant en iets van tafel.

Een presentosa van filigraan, gedragen op het donkere kostuum
De presentosa, op het kostuum gedragen
Goudsmeedkunst

Presentosa en filigraansieraden

Het souvenir bij uitstek is het goud van Scanno. De presentosa is een ster van gouden filigraan met een of twee harten in het midden, die aan de toekomstige bruid werd geschonken: op de borst gedragen zei ze dat de vrouw beloofd was en wachtte op de terugkeer van haar verloofde, die met de trekweide ver weg was. De naam gaat volgens sommige teksten terug op D'Annunzio, die haar in «Il trionfo della morte» noemt.

De goudsmedewerkplaatsen van de oude binnenstad verwerken het goud tot filigraan en maken oude modellen na. Naast de presentosa zijn er de cicerchiata, een trouwring versierd met minuscule goudkorrels, en de bootvormige, opengewerkte oorbellen, die de teksten sciaquajje of circeglie noemen. Een gouden sieraad vergt veel uren werk: het is een aankoop die je rustig moet doen.

Kant

Kloskant en filigraansieraden

De tombolo is een kantsoort die op een gevulde cilindrische kussen wordt geklost, waarop de kantklosters tientallen draden bewegen. In Scanno hebben de goudsmeden hun bloemmotieven in sieraden omgezet: hangers en filigraanlijsten met tombolo-inzetstukken. Je vindt ook met de hand gemaakte borduurwerken en kant.

Souvenirs

Van tafel: pecorino, zoetigheden en charcuterie

Als je een smaak mee naar huis wilt nemen, zijn de producten die het vaakst als typisch voor het dorp worden genoemd de pecorino, het pan dell'orso, de mostaccioli en de amaretti. Vraag altijd hoe ze bewaard moeten worden en hoe lang.

Wanneer je wat kunt proeven

Een groot deel van deze keuken vind je het hele jaar: met de hand gemaakte pasta, kaas, charcuterie, schaps- en lamsvlees. Sommige proeverijen hebben echter een precies, vast moment: op 17 januari, de dag van de heilige Antonius Abt, de sagne met ricotta; met Kerstmis en Nieuwjaar de mostaccioli.

De feesten en proeverijen van het dorp zijn de gelegenheid om veel dingen tegelijk te proeven: we vertellen ze, maand voor maand, op de pagina van Scanno.

Veelgestelde vragen over Scanno

Wat zijn de typische gerechten van Scanno?

Cazzillitti (of chezzellitti) met fuoje, sagne met bonen, kikkererwten of ricotta, spaghetti alla chitarra, arrosticini, pecora al cotturo, lam van de grill of uit de oven, schapenkazen en, als zoetigheid, het pan dell'orso en de mostaccioli.

Meer lezen: Pasta en peulvruchten: de primi van de bergen

Wat zijn de cazzillitti van Scanno?

Het is een huisgemaakte pasta van meel, kokend water en zout, gevormd door kleine stukjes met de vingers te trekken. Ze worden geserveerd met fuoje, bladgroenten uit de bergen, geschud in knoflook, peperoncino en pecorino.

Meer lezen: Pasta en peulvruchten: de primi van de bergen

Wat zijn de sagne di Sant'Antonio?

Het zijn sagne met ricotta (of met bonen) die in Scanno op 17 januari worden uitgedeeld, de dag van de heilige Antonius Abt. Het gebruik wordt teruggevoerd op de hospitaalkleriken die in het dorp een klooster hadden en het gerecht aan de armen aanboden.

Meer lezen: Pasta en peulvruchten: de primi van de bergen

Wat is het pan dell'orso?

Het is de zoetigheid die Scanno symboliseert: een klein koepeltje van zacht deeg met amandelen, honing en boter, bedekt met pure chocolade. Het gaat terug op de amandel-honingkoekjes die de herders op de trekweide meenamen.

Meer lezen: Zoetigheden en amandelkoekjes

Wie heeft het pan dell'orso uitgevonden?

De aanwijzingen komen niet overeen. Men schrijft het toe aan een banketbakkersfamilie uit Scanno, die het oorspronkelijk «Dolce Angela» noemde; de huidige naam zou zijn voorgesteld door de dialectdichter Marco Notarmuzi.

Meer lezen: Zoetigheden en amandelkoekjes

Wat zijn arrosticini?

Het zijn spiesjes van in blokjes gesneden schapenvlees, op houtskool gegaard en gekruid met zout en olie. Ze zijn het meest identiteitsbepalende gerecht van de herders-Abruzzen.

Meer lezen: Schaap, lam en houtskool

Welke kazen zijn er in Scanno?

Bijna allemaal van schapenmelk: de pecorino, die maandenlang rijpt, de caciotta van schapenmelk, die ook in pekel wordt bewaard, en de ricotta, waaronder een variant met donkere korst.

Meer lezen: Kaas, ricotta en charcuterie

Wat kun je in Scanno kopen?

Allereerst de gouden filigraansieraden, zoals de presentosa, en de kloskant; van tafel pecorino, pan dell'orso, mostaccioli en amaretti.

Meer lezen: Wat je uit Scanno mee naar huis neemt

Wat is de presentosa?

Het is een gouden filigraansieraad in de vorm van een ster met een of twee harten in het midden, dat aan de toekomstige bruid werd geschonken en op de borst van het traditionele kostuum werd gedragen.

Meer lezen: Wat je uit Scanno mee naar huis neemt

Is de keuken van Scanno geschikt voor vegetariërs?

Gedeeltelijk: veel eerste gangen bestaan uit pasta en peulvruchten, maar sommige sauzen gebruiken spek of kaantjes, en schapenvlees is de hoofdrolspeler van de tweede gangen. Je moet altijd naar de ingrediënten vragen voordat je bestelt.

Meer lezen: Pasta en peulvruchten: de primi van de bergen